على زمانى قمشه اى

149

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

احترام پيشين برخوردار نبود و بدين جهت از دربار كناره گرفت . بعيد به‌نظر نمىرسد كه عضد الدوله به ابن اعلم فرمان تأسيس رصدخانه‌اى را در بغداد داده باشد ، زيرا زيج ابن اعلم كه آن را منسوخ‌كنندهء زيج‌هاى پيشين ، از جمله زيج يحيى بن ابى منصور دانسته‌اند بايستى نتيجه مطالعات نجومى و رصدگرىهاى وى در چنين مركزى بوده باشد . ابن اعلم به سبب تصنيف همين كتاب كه از زمان مصنّف تا چند قرن بعد مدار كار منجمان بر آن بود لقب « صاحب الزيج » يافت . دانشمندانى همچون بيرونى ، ابن يونس ، و گوشيار بن لبّان گيلى با استفاده از آن ، صحت رصدهاى ابن اعلم را مورد تأييد قرار داده و آراى او را در آثار خويش آورده‌اند ، حتى بيهقى متذكر گرديده كه « تقويم مريخ » در زيج ابن اعلم به اتفاق نظر همه هندسه‌دانان ، صحيح‌تر و به حقيقت نزديك‌تر است . بدون شك يكى از علل موفقيّت زيج ابن اعلم اين بوده كه وى ابزارهاى لازم رصدگرى را مىساخته و يا در صورت نياز آنها را اصلاح مىكرده است . آثار : در نامهء دانشوران آمده كه « از مؤلفات او يكى زيجى است مبسوط كه نسخه آن اكنون موجود است » امّا تعيين نكرده‌اند كه در كجاست ، به‌نظر مىرسد كه 5 جدول زيج گوشيار ، موجود در كتابخانه برلين برگرفته از همين اثر ابن اعلم باشد كه عبارت‌اند از جدول تعديل شمس ، جدول تعديل مركز زحل ، جدول تعديل مركز المشترى ، جدول تعديل مركز عطارد ، جدول تعديل حصّه عطارد . منابع متأخر علاوه بر زيج ، آثار ديگرى هم به ابن اعلم نسبت داده‌اند از جمله ، احكام النجوم ، رسالة فى النجوم ، احوال منجمين دوره اسلام ، ارقام نجومى ، استخراج مطالب نجوميّه ، عمل اسطرلاب ، فوائد علم نجوم ، مشكلات علم نجوم ، مسأله معاد ، كتابى در علم احكام به نام عضد الدوله ، رساله در احكامى